كتاب بزرگ پهلوى خداينامه فصولى از اين داستان يا از كتابى منقول از آن گنجانيده شده باشد . فردوسى در فصل بهرام چوبين مسلّما يك متن نثر فارسى در برابر خود داشته است كه مستقيما از پهلوى ترجمه شده بوده است . مضمون اين داستان بيشتر در كتب ذيل به طور نسبة مفصّل ذكر شده است : الاخبار الطّوال دينورى ؛ كتاب عجيب و نسبة دغل نهاية الارب فى اخبار ملوك الفرس و العرب ( نسخهء گوتا به نشانهء 1741 ) « 1 » كه اساسا تحريرى عمدى از كتاب دينورى است اما درست در همين قسمت داستان بهرام متنى كامل‌تر از متن دينورى در دست داشته است ؛ ترجمه تاريخ طبرى كه داستان در بعضى نسخه‌هاى آن از نسخه‌هاى ديگرش كامل‌تر است ؛ شاهنامه فردوسى « 2 » . يعقوبى هم كه مآخذى دستكارى شده در پيش خود داشته است ( چنان كه در يك مأخذ طبرى و يا در هر دو مأخذ اساس او حال بر اين منوال بوده است ) انتخاب نسبة مفصّلى از اين داستان به دست داده است . كتب ديگرى از قبيل مروج الذّهب مسعودى نيز قطعاتى از آن نقل كرده‌اند . داستان در همهء اين كتب به طور كلى به يك نحو است ، امّا البته در بعضى موارد استطراداتى ديده مىشود ، همچنان كه در يك كتاب شرقى از همان آغاز چنين انتظارى مىرود . پردازندهء داستان اطلاعات خوبى داشته است . من تنها به اين نكته اشاره مىكنم كه داستان‌پرداز موشيل ارمنى و ثئودوزيوس جوان را مىشناخته است . او احتياجى نداشته است كه از خود بيفزايد و جعل كند زيرا كارها و رنجهاى بهرام خود در حقيقت شبيه داستان بوده است . در طى چند سال او از سپهسالار پيروزمند و حامى مملكت به سركشى خطرناك كه خاندانى چندين صدساله را زير فشار گذاشت تبديل شد و بعد پادشاهى شد كه در آن واحد هم با رئيس سابق خود و هم

--> ( 1 ) - نسخهء ديگرى در موزهء بريتانى هست به نشانى 298 ، 23 . Add ( شمارهء فهرست MeclxxIII ص 581 ) . ( 2 ) - بعضى از نامها در شاهنامه بر طبق معمول خيلى محرّف است .